Nên để bé tự tập lúc ăn dặm hay cần người đút? – Góc nhìn khoa học từ Bs Bích Trang BMT

Bước sang tháng thứ 6, hầu hết trẻ đã sẵn sàng bước vào giai đoạn ăn dặm – cột mốc đánh dấu sự chuyển tiếp quan trọng từ “thế giới lỏng” của sữa mẹ/sữa công thức sang “thế giới rắn” của thức ăn đặc. Chính ở thời điểm này, cha mẹ thường bối rối trước câu hỏi: Nên để bé tự tập lúc ăn dặm hay cần người đút?

Bài viết dưới đây tổng hợp ý kiến chuyên môn của Bác sĩ Nguyễn Thị Bích Trang BMT – chuyên gia chăm sóc sức khỏe Mẹ và Bé với hơn 30 năm kinh nghiệm – cùng những dữ liệu khoa học mới nhất để giúp cha mẹ đưa ra lựa chọn sáng suốt, phù hợp cho con.

Vì sao ăn dặm trở thành “bệ phóng” phát triển toàn diện?
Từ góc nhìn dinh dưỡng, ăn dặm không chỉ mang lại năng lượng bổ sung khi sữa mẹ đã dần thiếu hụt vi chất, mà còn giúp hoàn thiện kỹ năng nhai – nuốt – phối hợp tay mắt, kích thích phát triển vận động tinh, rèn luyện sự tò mò khám phá hương vị. Trên phương diện tâm lý, bữa ăn dặm còn nuôi dưỡng cảm xúc khi bé được “giao tiếp” với thức ăn, với cha mẹ, khởi đầu cho thói quen ăn uống suốt đời.
Hai trường phái phổ biến: Baby-Led Weaning (bé tự cầm ăn) và Spoon-Feeding (đút thìa truyền thống)
Tại Việt Nam, spoon-feeding vốn quen thuộc vì dễ kiểm soát lượng ăn, ít lãng phí. Trong khi đó, baby-led weaning (BLW) – bé tự chọn, cầm và đưa thức ăn vào miệng – ngày càng được ưa chuộng vì đề cao khả năng tự quyết của trẻ. Mỗi cách đều có ưu điểm và “mặt trái” cần cân nhắc.

1. Bé tự tập ăn (BLW)
Nuôi dưỡng tính độc lập: Bé chủ động cầm nắm, lựa chọn món mình thích, tự dừng khi no, từ đó hình thành khả năng lắng nghe tín hiệu cơ thể và tránh nguy cơ bị ép ăn.
Phát triển vận động tinh – thô: Hành động nhón, bóp, gặm, nhai giúp cơ hàm, cơ tay, cơ vai phối hợp nhịp nhàng; đồng thời kích thích phát triển ngôn ngữ do cơ miệng được vận động sớm.
Kích thích giác quan: Đa kết cấu, đa hương vị làm giàu trải nghiệm, giảm khả năng kén ăn về sau.
Cả nhà ăn chung mâm: Cha mẹ chuẩn bị bữa chính của gia đình và chỉ cần cắt thức ăn thành thanh dài, mềm vừa phải cho bé, tiết kiệm thời gian.

Tuy nhiên, BLW đòi hỏi:

• Tuyệt đối giám sát: Cha mẹ phải nắm rõ danh sách thực phẩm dễ gây hóc, cách sơ chế an toàn (luộc, hấp, cắt miếng cỡ ngón tay trỏ); kịp thời xử trí khi bé hóc, nghẹn.
• Chấp nhận “bãi chiến trường”: Bé rơi vãi, ném, bóp nát thức ăn – tất cả là trải nghiệm học hỏi.
• Khó định lượng: Những ngày đầu, lượng ăn rất ít, phụ huynh phải kiên nhẫn và theo dõi cân nặng, số lần đi tiểu để đảm bảo bé đủ năng lượng.

2. Người lớn đút (Spoon-Feeding)

• Bổ sung dinh dưỡng chính xác: Cha mẹ dễ tính khẩu phần theo tuổi, theo khuyến nghị chất đạm – bột – béo – xơ, đặc biệt hữu ích với trẻ nhẹ cân, non tháng.
• Tiết kiệm thức ăn, gọn gàng: Bát bột xay nhuyễn ít khi bị rơi vãi, mẹ có thể tranh thủ cho bé ăn đủ chỉ trong 10-15 phút.
• Giảm nguy cơ hóc nghẹn: Thức ăn mịn, mềm, từng muỗng nhỏ.
• Nhược điểm:
• Nguy cơ ép ăn: Nếu cha mẹ cứ “thêm muỗng nữa” dù bé đã no, trẻ dễ mất cảm giác thèm ăn, dẫn tới biếng ăn hoặc thừa cân.
• Hạn chế trải nghiệm vận động: Bé quen há miệng chờ, chậm biết nhai, kén thức ăn thô.
• Tốn thời gian nấu riêng: Giai đoạn bột – cháo xay có thể kéo dài, khiến việc ăn chung mâm gia đình bị trì hoãn.

Góc nhìn của Bs Bích Trang BMT: Linh hoạt kết hợp, không cực đoan
Theo bác sĩ Bích Trang BMT, thay vì băn khoăn “Nên để bé tự tập lúc ăn dặm hay cần người đút?”, cha mẹ nên xem đây là hai công cụ hỗ trợ song song. Trẻ có quyền trải nghiệm tự lập nhưng vẫn cần sự trợ giúp khi chưa đủ kỹ năng. Phương pháp được khuyến nghị là “Hybrid Weaning” – vừa BLW, vừa đút muỗng có kiểm soát:

• Giai đoạn 6-7 tháng: Cho bé nếm thực phẩm dạng que hấp mềm (cà rốt, bí, chuối), song song với bột/cháo mịn để đảm bảo năng lượng.
• Giai đoạn 8-9 tháng: Tăng dần độ thô, cắt nhỏ thức ăn dạng viên, sợi. Lượng đút muỗng giảm dần, khuyến khích bé bốc ăn.
• Giai đoạn 10-12 tháng: Phần lớn bữa chính để bé tự ăn, người lớn chỉ hỗ trợ món canh, súp bằng thìa nhỏ. Lúc này, hầu hết trẻ đã nhai được hạt cơm mềm.
• Nguyên tắc “5 an” khi tập ăn dặm hỗn hợp
• An toàn: Loại bỏ nguy cơ hóc bằng cách tránh hạt cứng (đậu phộng, bắp rang), cắt nho làm 4, luộc hấp thức ăn mềm. Luôn ngồi cạnh bé, không vừa ăn vừa nằm.
• An tâm: Cha mẹ hiểu phản xạ gag (nôn khụt khịt) khác với hóc; bình tĩnh quan sát thay vì hoảng loạn rút thức ăn.
• An toàn dinh dưỡng: Thực đơn đủ 4 nhóm (bột đường, đạm, béo, vitamin khoáng), ưu tiên chất sắt (thịt đỏ, gan gà), chất béo tốt (dầu ô-liu, dầu mè).
• An toàn tâm lý: Không ép, không so sánh, không dụ bằng TV/điện thoại. Bữa ăn là thời gian gắn kết.
• An toàn vệ sinh: Rửa tay, ghế, khay ăn; dụng cụ riêng; tránh nêm muối tới 12 tháng tuổi.

Giải đáp những lo lắng thường gặp

• Bé chỉ chơi không ăn, có thiếu chất không? Trong 1-2 tuần đầu BLW, lượng ăn ít là bình thường. Sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính (700-900 ml/ngày). Theo dõi cân nặng, số tã ướt; nếu giảm sút, hãy bổ sung bữa đút muỗng.
• Sợ bé thừa cân khi đút muỗng? Cha mẹ quan sát tín hiệu no: bé quay đầu, ngậm miệng, ném muỗng. Dừng ngay, không “thêm muỗng cuối”.
• Ăn thô sớm có làm hỏng dạ dày? Dạ dày bé đủ men tiêu hóa tinh bột, đạm từ 6 tháng. Khi thức ăn được nấu mềm, cắt vừa, bé nhai bằng lợi cũng tiêu hóa tốt. Điều đáng lo là ép ăn quá mức hoặc thiếu vi chất.
• Có nên nêm nếm cho “dễ nuốt”? Dưới 12 tháng, thận bé chưa hoàn thiện, WHO khuyến cáo tránh muối, đường. Thay bằng rau thơm, củ quả ngọt tự nhiên.

Lộ trình gợi ý 1 ngày ăn dặm hỗn hợp cho bé 8 tháng

• 07:00 – Ti sữa mẹ/sữa công thức
• 09:00 – Trứng hấp phô mai cắt sợi cho bé cầm, kèm 50 ml cháo yến mạch xay nhuyễn đút muỗng
• 11:30 – Sữa
• 13:00 – Thịt bò bằm sốt cà chua băm nhỏ, xoài chín cắt que mềm
• 16:00 – Sữa
• 18:00 – Cơm nát trộn bí đỏ nghiền, súp lơ hấp cho bé tự bốc
• Trước ngủ – Sữa

Thủ thuật giảm “bãi chiến trường”
Trải khăn nilon dưới ghế ăn; sử dụng đĩa silicon hít chặt bàn.
Chuẩn bị lượng nhỏ mỗi lần, hết mới thêm.
Chọn quần áo dễ giặt, yếm silicon có máng hứng.

Thông điệp kết
Không có công thức duy nhất cho mọi gia đình. Điều quan trọng là cha mẹ hiểu rõ ưu – nhược điểm của từng phương pháp, lắng nghe khả năng, cá tính của con và luôn đồng hành kiên nhẫn. Khi “Nên để bé tự tập lúc ăn dặm hay cần người đút?” không còn là lựa chọn cứng nhắc mà trở thành hành trình linh hoạt, bé sẽ lớn lên với kỹ năng vận động hoàn thiện, tâm lý thoải mái và thói quen dinh dưỡng lành mạnh – nền tảng cho cả cuộc đời.