Trẻ sơ sinh có nhìn thấy rõ không?

Ngay sau khi bé chào đời, không ít bậc cha mẹ háo hức áp sát khuôn mặt mình vào con và tự hỏi: “Liệu bé có đang nhìn mình, có nhận ra mình không?”. Đó là một trong những câu hỏi phổ biến nhất mà Bs Bích Trang BMT – Chuyên gia chăm sóc sức khỏe Mẹ và Bé thường nhận được trong các buổi tư vấn hậu sản. Thị giác của trẻ là một “câu chuyện” vô cùng thú vị, phức tạp và cần được hiểu đúng để cha mẹ vừa an tâm vừa có những hành động hỗ trợ phù hợp.

Bài viết dưới đây tổng hợp kiến thức khoa học mới nhất, kinh nghiệm thực hành lâm sàng của Bs Bích Trang, đồng thời bổ sung các gợi ý thực tế nhằm giúp cha mẹ hiểu rõ hành trình hoàn thiện thị giác của con trong năm đầu đời.

1. Trẻ nhìn được gì trong những giờ đầu sau sinh?
Theo Bs Bích Trang, đôi mắt bé sơ sinh tuy mở ra rất to ngay từ giây phút đầu tiên nhưng hệ thống thị giác lúc này vẫn “non” hơn chúng ta tưởng. Mạng lưới thần kinh thị giác chưa hoàn thiện, trục nhãn cầu còn ngắn, võng mạc đang trong giai đoạn tiếp tục biệt hoá. Vì vậy:
Tầm nhìn bị giới hạn ở khoảng 20–30 cm, tương đương cự ly từ ngực mẹ tới khuôn mặt bé khi bế bé trong tư thế bú.
Bé chỉ phân biệt được các độ tương phản cao (đen – trắng – xám), gần như chưa thấy các màu khác.
Chưa thể phối hợp hai mắt nhịp nhàng, đôi khi cha mẹ thấy mắt bé “lác nhẹ”, đảo nhanh, tất cả đều là phản xạ sinh lý bình thường.

2. Các mốc phát triển thị giác quan trọng trong năm đầu

• Tuần đầu tiên – Thị lực bằng 1/60 người lớn. Sau 48 giờ, nhiều nghiên cứu chỉ ra bé đã nhận ra khuôn mặt mẹ nhưng vẫn khó tập trung lâu hơn vài giây. Bé thích nhìn vùng sáng tối rõ rệt, ngạc nhiên trước những chuyển động chậm bên cạnh.
• 1–2 tháng tuổi – Nhận biết vài màu cơ bản. Thị lực cải thiện, tầm nhìn ngoại vi tốt dần. Bé tỏ ra thích thú với màu đỏ, xanh dương, xanh lá – các gam màu đầu tiên não bộ giải mã được.
• 2–4 tháng tuổi – Giai đoạn “bùng nổ” hình ảnh. Nơ-ron thị giác kết nối dày đặc hơn, bé nhìn thấy vật thể nhỏ hơn, nhoẻn cười khi thấy bóng người quen.
• 4–6 tháng tuổi – Hai mắt phối hợp. Bé bắt đầu giơ tay chộp lấy món đồ chơi, chứng tỏ mắt và tay đã “bắt cặp”.
• 6–9 tháng tuổi – Thế giới màu sắc mở rộng. Bé nhận biết hầu hết màu cơ bản, yêu thích đồ chơi nhiều chi tiết.
• 9–12 tháng tuổi – Tự tin khám phá. Bé lần theo đồ chơi dưới gầm ghế, trườn bò vượt chướng ngại vật.

3. Vì sao tầm nhìn của trẻ sơ sinh hạn chế?
Các công trình nhãn khoa chỉ ra, điểm vàng (fovea) – nơi cho hình ảnh sắc nét nhất trên võng mạc, ở trẻ sơ sinh chứa ít tế bào hình nón, mật độ sợi thần kinh chưa dày. Lăng kính thể mi yếu khiến khả năng điều tiết kém, trục mắt ngắn gây viễn thị sinh lý. Đó là lý do câu hỏi Trẻ sơ sinh có nhìn thấy rõ không? luôn phải gắn với giai đoạn cụ thể.

4. Những nhầm lẫn thường gặp của cha mẹ

• Bé không nhìn chằm chằm vào mẹ nghĩa là mắt kém? Thực ra ở 2–3 tuần đầu, bé chưa thể giữ tiêu cự.
• Thấy bé lé nhẹ phải đưa đi khám gấp? Lác sinh lý dưới 3 tháng tuổi rải rác xuất hiện, biến mất khi mắt phối hợp tốt.
• Sáng đèn ngủ xuyên đêm giúp bé khỏi giật mình? Ánh sáng liên tục ban đêm làm rối loạn nhịp sinh học.

5. Các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển thị giác

• Sinh non: Bé sinh non dưới 32 tuần thai có nguy cơ bệnh võng mạc ở trẻ sinh non (ROP).
• Bệnh lý bẩm sinh: Đục thuỷ tinh thể, glôcôm bẩm sinh.
• Dinh dưỡng: Thiếu vitamin A, DHA, lutein làm chậm phát triển thị giác.
• Môi trường: Khói thuốc, bụi mịn có thể gây kích ứng mắt.

6. Cách cha mẹ hỗ trợ bé khám phá thế giới bằng đôi mắt

• Cự ly “vàng” 20–30 cm: Khi trò chuyện, cho bé bú hãy giữ khuôn mặt mình ở khoảng cách này.
• Đồ chơi tương phản: Tháng đầu nên treo thẻ đen trắng.
• Chuyển động chậm: Lắc nhẹ xúc xắc, di chuyển hình vòng cung giúp luyện kỹ năng dõi theo.
• Thay đổi tư thế: Bế bé ngắm tranh treo tường, bế đứng trước gương.
• Tummy time: Cho bé nằm sấp 3–5 phút/lần, 2–3 lần/ngày từ 3 tuần tuổi.
• Ánh sáng tự nhiên: Đặt nôi gần cửa sổ tránh nắng trực tiếp.
• Chăm sóc mắt: Mỗi sáng nhỏ 1–2 giọt nước muối sinh lý làm sạch ghèn.

7. Dinh dưỡng – “vật liệu” xây đôi mắt sáng

• Vitamin A: Tham gia tổng hợp sắc tố ở võng mạc. Mẹ bầu, mẹ cho con bú nên dùng dầu gấc, gan, cà rốt.
• Omega-3 (DHA, EPA): Có nhiều trong cá hồi, cá thu.
• Kẽm: Thiếu kẽm khiến thời gian thích nghi bóng tối của mắt kéo dài.
• Lutein – Zeaxanthin: Chất chống oxy hoá cho võng mạc, dồi dào ở rau chân vịt.

8. Khi nào cần đưa bé đi khám chuyên khoa mắt?

• Bé không giật mình hay nheo mắt khi có ánh sáng mạnh sau 2 tuần tuổi.
• 3 tháng tuổi nhưng không nhìn theo đồ vật chuyển động.
• Màu lòng trắng mắt vàng, giác mạc mờ đục, đồng tử trắng.
• Mắt lé liên tục, chảy nước mắt nhiều.
• Gia đình có tiền sử di truyền về bệnh mắt, nên sàng lọc sớm.

9. Những câu hỏi hay gặp

• Bé có cần đeo kính chống ánh sáng xanh? Chưa có bằng chứng thiết bị điện tử gây hại cho võng mạc dưới 2 tuổi.
• Có nên treo “vòng dạ quang” trong nôi? Ánh sáng nhấp nháy liên tục có thể làm khó ngủ, kích thích hệ thần kinh chưa hoàn thiện.
• Làm sao biết màu mắt con sẽ ổn định? Hầu hết trẻ gốc Á ổn định màu nâu đậm sau 6–9 tháng.

10. Tóm tắt lời khuyên của Bs Bích Trang
Mắt bé sơ sinh chưa nhìn rõ, cha mẹ không nên lo lắng thái quá nếu bé không “nhìn chằm chằm”.
Quan sát, trò chuyện, tạo điểm tương phản cao là cách “bài tập mắt” tự nhiên và thú vị nhất.
Đừng bỏ qua lịch khám mắt định kỳ cho trẻ sinh non hoặc có nguy cơ cao.
Môi trường ánh sáng hài hoà, dinh dưỡng hợp lý, tình yêu thương của cha mẹ chính là “kính thần kỳ” giúp bé sớm có đôi mắt tinh anh.
Một lần nữa, lời giải đáp cho câu hỏi Trẻ sơ sinh có nhìn thấy rõ không? là: ngay khi mới chào đời, bé chỉ thấy mờ trong phạm vi rất gần, nhưng thị lực sẽ tiến triển mạnh mẽ qua từng tuần, từng tháng nếu được chăm sóc đúng cách.
Bài viết do đội ngũ biên tập tổng hợp từ chia sẻ chuyên môn của Bs Bích Trang BMT, các hướng dẫn của Hiệp hội Nhãn khoa Nhi Hoa Kỳ (AAPOS) và tài liệu cập nhật năm 2023 của Tổ chức Y tế Thế giới về chăm sóc mắt sơ sinh.