Có nên đánh thức bé dậy bú đêm?

Mỗi cữ bú, mỗi giấc ngủ của con trong năm đầu đời luôn làm cha mẹ cân não. Một trong những câu hỏi phổ biến nhất khi nuôi con bằng sữa mẹ là: Có nên đánh thức bé dậy bú đêm? Ở khoa Nhi, tôi ghi nhận không ít ông bố bà mẹ mất ngủ triền miên chỉ vì lo ngại con “đói bụng nửa đêm”.

Bài viết này tổng hợp kết quả nghiên cứu lâm sàng, hướng dẫn của các hiệp hội Nhi khoa lớn, đồng thời đúc rút kinh nghiệm thực hành của chính tôi để giúp phụ huynh ra quyết định sáng suốt, phù hợp từng giai đoạn phát triển của trẻ.

1. Giấc ngủ và nhịp bú: khác biệt đáng kể giữa các giai đoạn

• Trẻ 0–3 tháng: não bộ đang hoàn thiện, dạ dày nhỏ, khả năng dự trữ glycogen kém hơn người lớn nên cần bú thường xuyên. Trung bình bé thức dậy đòi bú 2–3 giờ/lần, cả ngày lẫn đêm. Tuy nhiên, sau khoảng 2 tuần, gan trẻ bắt đầu dự trữ đường tốt hơn, bé nhịp nhàng chuyển giữa các chu kỳ ngủ – ăn dài ngắn khác nhau.
• Trẻ 4–6 tháng: dạ dày nở rộng, hệ men tiêu hóa hoạt động hiệu quả hơn, nhiều bé có thể ngủ liền 4–6 giờ ban đêm. Đây là mốc phụ huynh bắt đầu mong muốn “cai” bú đêm.
• Trẻ 6 tháng trở lên: khi đã ăn dặm đúng cách, bú đủ sữa ban ngày, bé có thể ngủ xuyên đêm 8–10 giờ mà không hạ đường huyết.

2. Yếu tố bắt buộc phải cân nhắc trước khi gọi bé dậy bú

• Cân nặng và đà tăng trưởng: Bé đủ tháng, cân nặng sinh ≥2,8 kg, bú tốt, vàng da sinh lý giảm dần, đường huyết ổn định thì thường không cần đánh thức. Ngược lại, trẻ sinh non, nhẹ cân, chậm tăng cân hoặc mắc bệnh lý (tim bẩm sinh, rối loạn chuyển hoá…) phải tuân thủ lịch bú ban đêm do bác sĩ chỉ định.
• Số lượng tã ướt và phân mỗi ngày: Nếu bé tiểu ít hơn 5–6 miếng tã hoặc phân khan, mẹ nên tăng cữ bú, kể cả vào ban đêm.
• Mẹ có vấn đề về nguồn sữa: Tắc tia sữa, ít sữa, vắt không kịp… cần cho bé bú đêm để duy trì hormon tạo sữa prolactin.

Bé đang điều trị vàng da bằng chiếu đèn hoặc hạ đường huyết: Những bé này cần bú 2–3 giờ/lần để thải bilirubin, duy trì glucose máu.

3. Đánh thức bé dậy bú đêm khi không cần thiết: tác hại âm thầm
Ngắt quãng giai đoạn ngủ sâu – “Giờ vàng” tiết hormone tăng trưởng (GH): GH phóng thích cao nhất khoảng 21h–2h sáng, thúc đẩy chiều cao và phát triển thần kinh. Bị đánh thức, quá trình giải phóng GH giảm hẳn.
Gây rối loạn nhịp sinh học: Hệ thần kinh chưa hoàn thiện, con dễ bị lẫn lộn ngày – đêm, dẫn tới khó ngủ, quấy khóc nhiều hơn về sau.
Tạo thói quen bú vặt: Nếu bé được “mớm sữa” mỗi lần khẽ cựa mình, não bộ hình thành phản xạ bú khi chưa đói, lâu dài dẫn đến trào ngược, đầy hơi, rối loạn tiêu hoá.
Kiệt sức cho mẹ: Giấc ngủ chập chờn làm suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ căng thẳng sau sinh (baby blues, trầm cảm sau sinh).

4. Khi nào nên nhẹ nhàng gọi con dậy?
Bé sơ sinh <2 tuần tuổi, chưa lấy lại cân nặng lúc sinh.
Trẻ sinh non ≤34 tuần chỉnh tuổi, trữ đường thấp, khả năng bú yếu.
Bệnh lý bắt buộc phải đạt lượng sữa tối thiểu mỗi 24 giờ (hạ đường huyết, nhiễm khuẩn, tim bẩm sinh…).
Sản phụ bị tắc tia, viêm vú, cần bé giúp hút sữa.
Phải cho thuốc theo giờ, sữa giúp giảm kích ứng dạ dày.
Phương pháp gọi bé: bật đèn ngủ dịu, vuốt nhẹ má, cọ cằm, đổi tã… tuyệt đối không bế dậy mạnh tay hoặc lay lắc khiến con sợ hãi.

5. Nếu không đánh thức, làm sao đảm bảo bé đủ sữa?
Cho bú “theo nhu cầu” ban ngày, 8–12 cữ, đến khi bầu vú mềm. Bé uống no sẽ tự kéo dài giấc ngủ.
Ứng dụng kỹ thuật “cluster feeding”: 18–22h, cho bú liên tục 2–3 cữ ngắn, vừa nạp năng lượng vừa kích sữa, giúp bé ngủ liền mạch hơn.
Theo dõi cân nặng mỗi tuần. Chuẩn WHO khuyến nghị: 0–3 tháng tăng 140–200 g/tuần; 3–6 tháng tăng 100–150 g/tuần.
Kiểm tra tã: 6–8 tã ướt/ngày chứng tỏ con đủ nước và năng lượng.
Bổ sung vitamin D, canxi đúng phác đồ, hạn chế thức tỉnh do co cứng cơ tạng do thiếu vi chất.

6. Mẹ ngủ ngon – con khoẻ mạnh: mẹo giúp cả nhà yên giấc

• Tạo không gian ngủ tối, yên tĩnh, nhiệt độ 26–28°C, độ ẩm 50–60%. Đặt bé nằm ngửa, không gối, không thú bông, tránh nguy cơ hội chứng đột tử (SIDS).
• Ngủ chung phòng nhưng không chung giường. Đặt nôi cạnh giường mẹ vừa đảm bảo an toàn vừa kịp phản ứng khi bé cựa mình.
• Sử dụng tã thấm hút tốt, hạn chế thay giữa đêm nếu chưa đầy. Trẻ ngủ sâu thường tiểu ít, chưa nhất thiết thay cứ 3 giờ.
• Nghi thức đi ngủ cố định: tắm nước ấm, massage bụng, hát ru, tắt đèn. Thói quen này lập trình đồng hồ sinh học sớm cho trẻ.
• Tập cho bé tự ngủ: sau khi bú no, đặt xuống khi còn hơi buồn ngủ, tránh thói quen rung lắc, bế ru kéo dài khiến bé phụ thuộc.

7. Câu hỏi thường gặp từ phụ huynh
Bé 2 tháng ngủ liền 6 giờ, không đánh thức liệu hạ đường huyết? Thường không. Một bé đủ tháng, bú tốt, tăng cân đều, nước tiểu vàng nhạt có thể ngủ 6–7 giờ an toàn. Dự trữ glycogen của gan đủ đáp ứng.
Bé bú sữa công thức khác gì sữa mẹ? Công thức khó tiêu hơn, tạo cảm giác no lâu. Trẻ bú sữa công thức thường kéo dài giấc ngủ sớm hơn trẻ bú mẹ.
Tôi đã cai bú đêm, vài đêm sau bé lại thức dậy khóc. Có nên cho bú lại? Kiểm tra xem bé có bệnh, mọc răng, sốt, tăng nhu cầu bú do “lụt sữa” phát triển. Nếu là cơn tăng trưởng (growth spurt) nhất thời, mẹ có thể cho bú thêm 1–2 đêm rồi trở về lộ trình ngủ bình thường.

8. Thông điệp chốt
“Có nên đánh thức bé dậy bú đêm?” không có đáp án cố định; cần đánh giá tổng thể cân nặng, sức khoẻ và nhu cầu sữa của từng bé. Nếu trẻ sinh đủ tháng, tăng trưởng tốt, cha mẹ hãy tin vào bản năng tự thức dậy của con, thay vì can thiệp mù quáng. Giấc ngủ chất lượng chính là “liều thuốc tăng trưởng” tự nhiên, không kém phần quan trọng so với sữa. Hãy để bé ngủ đủ – bú đủ – lớn khôn an toàn.
Chúc các bậc cha mẹ nuôi con khoẻ mạnh, khoa học và tràn đầy năng lượng. Mọi băn khoăn, vui lòng liên hệ phòng khám Nhi – Bs Bích Trang BMT để được tư vấn cá nhân hoá.