Mẹ bị nứt đầu ti đau khi cho con bú phải làm sao? Chia sẻ chuyên sâu từ Bs Bích Trang BMT

 Cảm giác đau rát đầu ti trong những ngày đầu hoặc giữa hành trình nuôi con bằng sữa mẹ thường khiến không ít sản phụ khủng hoảng. Nhiều mẹ lo lắng, căng thẳng và thậm chí bỏ cuộc giữa chừng, dẫn đến mất nguồn sữa quý giá cho con. Với hơn 15 năm đồng hành cùng hàng nghìn bà mẹ tại Tây Nguyên, Bs Bích Trang BMT nhận thấy phần lớn ca nứt đầu ti đều có thể phòng ngừa và xử trí rất hiệu quả nếu người mẹ được hướng dẫn đúng cách.

Bài viết này tổng hợp kinh nghiệm thực tế, kết hợp khuyến cáo y khoa mới nhất để trả lời câu hỏi then chốt: Mẹ bị nứt đầu ti, đau khi cho con bú phải làm sao?

1. Vì sao đầu ti lại nứt và đau?

• Tư thế ngậm bắt vú không chuẩn: Bé chỉ mút phần núm thay vì “ôm trọn” quầng vú, dẫn đến ma sát, chèn ép đầu ti giữa lưỡi và vòm miệng.
• Dùng máy hút sữa sai lực: Cài chế độ hút quá mạnh, phễu không vừa kích cỡ gây tổn thương vi mô trên bề mặt da.
• Căng sữa – tắc tia sữa: Khi bầu vú căng cứng, mẹ thường vội vàng cho bé bú hoặc bóp nặn mạnh tay, vô tình làm rạn nứt da vùng núm.
• Dị tật miệng trẻ: Dây thắng lưỡi ngắn (tongue-tie), vòm họng cao hay hàm nhỏ khiến bé khó há to, khó duy trì lực hút đúng, tăng nguy cơ đau đầu ti cho mẹ.
• Nấm, vi khuẩn, bệnh da liễu: Candida, tụ cầu vàng, viêm da cơ địa, vảy nến… có thể “ghé thăm” núm vú, làm da khô, nứt, chảy máu.
• Thói quen vệ sinh quá kỹ: Xà phòng diệt khuẩn, cồn lau núm vú tuy sạch nhưng lấy mất lớp dầu tự nhiên, khiến da khô, nứt nhanh hơn.

2. Những hậu quả mẹ không thể xem nhẹ

• Mẹ đau, con bú kém: Mỗi lần cho bú là một lần “chịu trận”, mẹ có xu hướng rút sớm, bé không nhận đủ sữa đầu giàu kháng thể.
• Sụt giảm sản lượng sữa: Khi cữ bú ngắn/gián đoạn, phản xạ tiết prolactin kém, tuyến vú giảm sản xuất.
• Nguy cơ viêm vú, áp-xe: Vết nứt là “cửa ngõ” cho vi khuẩn đi vào mô tuyến.
• Ảnh hưởng tâm lý: Đau triền miên dẫn đến stress, trầm cảm sau sinh, giảm sự gắn kết mẹ – con.

3. Chuẩn hoá lại tư thế: ‘Thuốc’ không mất tiền mà hiệu quả nhất
Bs Bích Trang nhấn mạnh 70–80% trường hợp nứt đầu ti tự cải thiện chỉ bằng điều chỉnh ngậm bắt vú. Mẹ hãy ghi nhớ “4 điểm chạm – 3 đường thẳng”:

• Bụng bé áp sát bụng mẹ: tai-vai-hông bé thẳng hàng (bé không vặn người).
• Miệng bé mở rộng: như “cá ngáp”, môi dưới hướng ra, cằm chạm bầu vú.
• Quầng vú phần dưới: vào miệng bé nhiều hơn quầng trên, núm vú hướng tới vòm họng.
• Mẹ cảm thấy lực mút sâu: chậm, không nghe tiếng “chụt chụt” gió lọt và đầu ti tròn, không bẹt khi rút ra.
• Thao tác nhỏ nhưng tác dụng mạnh: ngay lần bú kế tiếp, cơn đau giảm rõ. Nếu lúng túng, hãy nhờ tư vấn viên sữa mẹ (IBCLC) kiểm tra trực tiếp.

4. Chăm sóc da đầu ti: ‘combo’ cứu nguy tại nhà

• Rửa nhẹ bằng nước ấm sau cữ bú, thấm khô bằng khăn mềm. Tránh xà phòng, tránh cồn.
• Vắt vài giọt sữa non/mẹ, thoa lên vết nứt. Sữa mẹ chứa IgA, lactoferrin, chất béo giúp kháng khuẩn và dưỡng ẩm tự nhiên.
• Thoa mỏng lanolin tinh khiết (USP/EP Medical Grade) sau mỗi cữ bú, không cần rửa lại. Nếu mẹ dị ứng len, thay bằng dầu dừa ép lạnh, nha đam tươi (lưu ý rửa sạch mủ vàng).
• Để ngực “hít thở”: sau khi thoa dưỡng, mẹ để hở 5–10 phút cho khô thoáng, rồi chỉ mặc áo ngực sợi bông, pad thấm sữa thoáng khí, thay tối đa 4 giờ/lần.

5. Giảm đau – tạo điều kiện cho da lành

• Chườm ấm 2–3 phút trước khi bú: giúp sữa xuống nhanh, bé hút nhẹ hơn.
• Nếu quá đau: bắt đầu bằng bên ít đau, hoặc vắt tay/máy cho sữa chảy rồi mới cho bé ngậm.
• Trong giai đoạn vết nứt sâu chảy máu, mẹ có thể tạm dùng máy hút sữa (lực nhỏ, phễu chuẩn size 2–3 mm dư chu vi đầu ti) để duy trì nguồn sữa 8–12 cữ/ngày, song song chăm sóc da.
• Ibuprofen/Paracetamol liều an toàn cho mẹ cho con bú (tham khảo bác sĩ) giúp giảm đau, kháng viêm tạm thời.

6. Xử trí tình huống đặc biệt

• Bé nghi bị tongue-tie/vòm cao: Cần bác sĩ chuyên RHM/Nhi khoa đánh giá. Phẫu thuật cắt thắng lưỡi (frenotomy) rất nhanh, gần như không biến chứng và cải thiện tức thì.
• Nhiễm nấm Candida: Dấu hiệu ngứa rát, núm vú hồng nhạt bóng, đau bỏng sau cữ bú; miệng bé có tưa trắng. Điều trị đồng thời mẹ – con bằng nystatin hoặc miconazole theo toa.
• Viêm vú nhiễm khuẩn: Sốt >38,5 °C, bầu vú sưng nóng đỏ. Cần kháng sinh sớm (cloxacillin, cephalexin…) theo y lệnh; vẫn tiếp tục vắt/cho bú để dẫn lưu mủ, không kiêng cữ bú trừ khi có áp-xe phải rạch dẫn lưu.
• Da cơ địa, vảy nến: Dùng kem corticoid bôi ngắn ngày, cách xa giờ bú; vệ sinh tối giản, dưỡng ẩm tích cực.

7. Nguyên tắc vàng duy trì nguồn sữa giữa “bão” nứt đầu ti

• Giữ lịch bú 2–3 giờ/lần. Nếu phải hút, tổng thời gian hút mỗi bên tối thiểu 15 phút.
• Uống đủ 2–2,5 lít nước, bổ sung chất đạm, mỡ lành, vitamin A, C, E.
• Nghỉ ngơi khi con ngủ, hạn chế stress – thủ phạm ngăn cản tiết oxytocin.
• Ghi chép lượng sữa, số bỉm ướt, cân nặng bé để theo dõi khách quan hiệu quả.

8. Khi nào mẹ cần gặp bác sĩ?

• Vết nứt sâu >5 mm, chảy máu liên tục sau 48 giờ chăm sóc tại nhà.
• Đau nhói lan lên vai lưng, bầu vú cương cứng không giảm dù đã thông tia.
• Sốt cao, mạch nhanh, ớn lạnh, vú có khối phập phều nghi áp-xe.
• Bé bú kém, sụt cân, ít bỉm ướt, ngủ lịm.
• Trầm cảm sau sinh: mất ngủ, buồn bã kéo dài, có ý nghĩ làm hại bản thân.

9. Giải đáp các thắc mắc thường gặp

• Hỏi: Tôi có nên dùng “nipple shield” (bảo vệ núm) để đỡ đau?
• Đáp: Khi vết nứt nông, việc mang lá chắn đôi khi khiến bé khó hút hiệu quả, giảm kích thích sữa. Chỉ dùng tạm nếu được tư vấn cụ thể về size chuẩn và kỹ thuật đặt, đồng thời lên kế hoạch cai shield dần sau 5–7 ngày.
• Hỏi: Thoa kem nghệ, dầu gấc dân gian có an toàn?
• Đáp: Nghệ giúp liền sẹo nhưng dễ ám màu, khó rửa; dầu gấc chứa beta-carotene cao song độ tinh khiết không đồng đều. Bs Bích Trang khuyên ưu tiên lanolin chuẩn y khoa hoặc sữa mẹ vắt, ít nguy cơ dị ứng cho bé.
• Hỏi: Có cần ngưng hẳn cho bú bên nứt sâu?
• Đáp: Không nên ngưng triệt để quá 24 giờ. Việc dẫn lưu sữa liên tục mới giúp cung lượng ổn định và hạn chế tắc tia. Mẹ có thể đổi tư thế rugby, koala, nằm nghiêng… để bé không tác động trực tiếp lên vùng nứt.

10. Phòng ngừa – Chăm sóc chủ động ngay từ thai kỳ
Học lớp tiền sản: Nắm kỹ kỹ năng cho bú, vắt tay, bảo quản sữa.
Dưỡng ẩm núm vú 1–2 lần/tuần bằng dầu dừa từ tháng thứ 8 để da mềm, đàn hồi.
Sau sinh da kề da tối thiểu 60 phút, cho bé bú sớm trong giờ đầu giúp núm “lên form” tự nhiên.
Tránh dùng núm vú giả trong 4–6 tuần đầu để không làm rối nút bú.
Khám vú định kỳ: Phát hiện sớm tụ cầu vàng mang ở mũi/họng để điều trị, giảm nguy cơ viêm vú hậu sản.

Lời kết
Nứt đầu ti không phải là “bản án” buộc người mẹ từ bỏ sữa mẹ. Hầu hết trường hợp sẽ khỏi hẳn trong vòng 7–10 ngày nếu mẹ kịp thời điều chỉnh ngậm bắt vú, chăm sóc da đúng cách và duy trì dẫn lưu sữa đều đặn. Những chia sẻ trong bài viết dựa trên kinh nghiệm lâm sàng của Bs Bích Trang BMT và các khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP). Hy vọng đã cung cấp câu trả lời đầy đủ cho băn khoăn “Mẹ bị nứt đầu ti, đau khi cho con bú phải làm sao?”. Hãy lắng nghe cơ thể mình, chủ động tìm kiếm hỗ trợ y khoa kịp thời, để hành trình nuôi con bằng sữa mẹ luôn là trải nghiệm yêu thương trọn vẹn.
Từ khoá “Mẹ bị nứt đầu ti, đau khi cho con bú phải làm sao?” một lần nữa nhắc chúng ta rằng khó khăn chỉ là tạm thời; kiến thức và sự đồng hành của chuyên gia chính là “lá chắn” giúp mẹ vượt qua, tiếp tục gửi trao nguồn dinh dưỡng hoàn hảo nhất cho con yêu.