Mẹ cho con bú có cần uống thêm vitamin không

 Sau hành trình mang thai đầy thử thách, cơ thể người mẹ bắt đầu bước vào giai đoạn nuôi dưỡng con bằng sữa. Sữa mẹ vốn được công nhận là “chuẩn vàng” cho sự phát triển của trẻ sơ sinh, nhưng để nguồn sữa ấy luôn dồi dào về lượng và phong phú về chất, mẹ cũng cần quan tâm đến chính chế độ dinh dưỡng của mình.

Vậy mẹ cho con bú có cần uống thêm vitamin không? và nếu có thì nên bổ sung những vi chất nào, liều lượng ra sao để không rơi vào tình trạng “thừa – thiếu” nguy hiểm? Bài viết dưới đây tổng hợp ý kiến chuyên môn của Bs Bích Trang BMT cùng nhiều nghiên cứu uy tín, giúp mẹ tìm thấy câu trả lời khoa học và an toàn.

1. Nhu cầu dinh dưỡng của mẹ đang nuôi con bằng sữa – Vì sao dễ thiếu hụt?
Sau sinh, mẹ cần nhiều năng lượng hơn cả thời kỳ mang thai. Trung bình, cơ thể mẹ phải “đầu tư” thêm khoảng 500 kcal/ngày để đảm bảo đủ sữa. Bên cạnh năng lượng, nhiều vi chất hòa tan trong sữa như vitamin D, B12, i-ốt… phụ thuộc trực tiếp vào lượng mẹ nạp qua thực phẩm. Một khảo sát trên 2.500 phụ nữ sau sinh (American Journal of Clinical Nutrition, 2020) ghi nhận hơn 35% thiếu sắt, 20% thiếu vitamin D và 15% thiếu i-ốt chỉ ba tháng sau sinh. Những con số biết nói này cho thấy ăn uống “tự nhiên” đôi khi chưa đủ.
Các yếu tố khiến mẹ dễ thiếu vi chất:

• Mất máu khi sinh dẫn tới cạn kiệt sắt, B12, folate.
• Hạn chế thực phẩm vì giảm cân sớm hoặc kiêng khem theo quan niệm cũ.
• Khẩu phần nghèo vi chất do bữa ăn nhanh, bỏ bữa, lệ thuộc đồ công nghiệp.
• Lối sống trong nhà, ít tiếp xúc ánh nắng khiến tổng hợp vitamin D giảm mạnh.
• Các chế độ ăn đặc biệt (thuần chay, ít lactose, không gluten) vô tình làm hụt i-ốt, canxi, B12…

2. Bộ 8 vi chất trọng yếu nên đặc biệt chú ý
Theo Bs Bích Trang BMT, có tám vi chất trọng yếu liên quan mật thiết đến sức khoẻ của mẹ và sự phát triển của bé:

Vitamin D

• Vai trò: Hỗ trợ hấp thu canxi, giúp xương và răng bé chắc khoẻ, giảm nguy cơ loãng xương hậu sản cho mẹ.
• Khuyến nghị: 10 mcg (400 IU) mỗi ngày với mẹ; riêng trẻ bú mẹ hoàn toàn cần nhỏ bổ sung 400 IU từ ngày thứ 7 sau sinh.
• Nguồn thực phẩm: cá béo (cá hồi, cá thu), lòng đỏ trứng, sữa bổ sung vitamin D. Tuy nhiên lượng thực phẩm khó đáp ứng đủ, vì vậy hầu hết các hướng dẫn sản – nhi trên thế giới đều khuyến cáo bổ sung.

Vitamin C

• Vai trò: Tăng cường miễn dịch, tham gia tổng hợp collagen, hỗ trợ hấp thu sắt.
• Khuyến nghị: 120 mg/ngày (cao hơn người bình thường 20 mg).
• Nguồn thực phẩm: cam quýt, dâu tây, ớt chuông, bông cải xanh.

Vitamin B12

• Vai trò: Tạo hồng cầu, phát triển não bộ bé, phòng thiếu máu đại hồng cầu ở mẹ.
• Khuyến nghị: 2,8 mcg/ngày.
• Nguy cơ thiếu cao ở: mẹ ăn chay trường, mẹ cắt giảm thịt sữa vì lý do tiêu hóa.
• Nguồn thực phẩm: thịt đỏ, cá, trứng, sữa, ngũ cốc tăng cường B12.

Sắt

• Vai trò: Vận chuyển oxy, phòng thiếu máu.
• Khuyến nghị: 9–10 mg/ngày (nếu không thiếu máu) hoặc 60–120 mg/ngày (khi bị thiếu máu sau sinh).
• Nguồn thực phẩm: thịt bò, gan gà, đậu lăng, rau dền, ngũ cốc tăng cường sắt.
• Lưu ý: Uống sắt cùng vitamin C để tăng hấp thu, tránh uống chung với canxi, trà, cà phê.

I-ốt

• Vai trò: Tổng hợp hormone tuyến giáp, phát triển não và thị giác của trẻ.
• Khuyến nghị: 250 mcg/ngày cho mẹ cho con bú theo WHO.
• Nguồn thực phẩm: muối i-ốt, hải sản biển, rong biển, trứng.

Canxi

• Vai trò: Duy trì mật độ xương của mẹ, hạn chế loãng xương sớm, hỗ trợ quá trình co bóp cơ và dẫn truyền thần kinh.
• Khuyến nghị: 1.000–1.300 mg/ngày (tuỳ độ tuổi).
• Nguồn thực phẩm: sữa và chế phẩm sữa, hạt hạnh nhân, rau xanh đậm (cải kale, cải bó xôi), cá mòi ăn cả xương.
• Lưu ý: Nếu khẩu phần chưa đáp ứng đủ, mẹ nên chia nhỏ liều canxi uống trong ngày, kết hợp vitamin D để tăng hấp thu.

Folate (Axit folic)

• Vai trò: Tổng hợp ADN, phòng dị tật ống thần kinh thai kỳ tiếp theo, giảm homocysteine trong máu (nguy cơ tim mạch).
• Khuyến nghị: 500 mcg/ngày.
• Nguồn thực phẩm: rau lá xanh, đậu, ngũ cốc bổ sung folate.

Omega-3 (DHA/EPA)

• Vai trò: Phát triển não bộ, võng mạc, tăng cường trí nhớ và thị lực của bé, đồng thời hỗ trợ chống viêm, ổn định tâm trạng cho mẹ.
• Khuyến nghị: 200–300 mg DHA mỗi ngày trong giai đoạn cho con bú.
• Nguồn thực phẩm: cá hồi, cá mòi, cá trích, dầu tảo (phù hợp mẹ ăn chay).

3. Khi nào mẹ cần uống viên bổ sung?
Bs Bích Trang BMT chia sẻ: “Không phải bà mẹ nào cũng phải uống vitamin, nhưng nếu rơi vào một trong các tình huống dưới đây, viên bổ sung sẽ là giải pháp tối ưu”:
Xét nghiệm máu cho thấy thiếu vi chất (sắt, vitamin D, B12, i-ốt…).
Ăn chay/thuần chay, dị ứng sữa, không dung nạp lactose.
Chế độ ăn kiêng giảm cân nghiêm ngặt.
Mẹ có bệnh mạn tính (viêm dạ dày, cường giáp, rối loạn hấp thu).
Sin đa thai, sữa cho hai bé khiến nhu cầu dinh dưỡng tăng vọt.

4. Các loại viên uống hậu sản phổ biến
Nature Made Postnatal Multi + DHA (Mỹ): Chứa 200 mg DHA, 25 mcg vitamin D3, 18 mg sắt, 150 mcg i-ốt, đủ hầu hết nhu cầu hàng ngày.
Pregnacare New Mum (Anh): Tập trung sắt, kẽm, biotin, vitamin B, C, D. Phù hợp mẹ muốn cải thiện da tóc sau sinh.
Elevit Breastfeeding (Úc): Ê-kíp 21 vitamin và khoáng, 200 mg DHA, 125 mcg i-ốt.
Blackmores Pregnancy & Breastfeeding Gold: Được nhiều mẹ Việt tin dùng, cung cấp cả DHA và canxi.
Lưu ý lựa chọn:
Ưu tiên sản phẩm từ thương hiệu uy tín, rõ nguồn gốc.
Đọc kỹ hàm lượng, không uống song song nhiều loại dễ gây “quá liều chồng lấp”.
Hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng – nhất là với sắt liều cao, vitamin A, i-ốt.

5. Có thể chỉ ăn uống tự nhiên mà không cần viên bổ sung?
Trong lý thuyết, bữa ăn cân đối 4 nhóm thực phẩm, đa dạng màu sắc rau củ, kèm hải sản, trứng, sữa mỗi ngày hoàn toàn đáp ứng nhu cầu vi chất. Tuy nhiên, thực tế bận rộn cộng thói quen ẩm thực gạo – thịt – rau hạn chế đã khiến nhiều mẹ “không thể ăn đủ”. Khảo sát của Viện Dinh Dưỡng Quốc gia (2019) cho thấy khẩu phần canxi trung bình của phụ nữ Việt chỉ đạt 520 mg/ngày – chưa tới 50% khuyến nghị. Vì vậy, viên bổ sung đang là “chiếc phao” thiết thực cho phần lớn bà mẹ thành thị.

6. Nguyên tắc uống vitamin và khoáng chất đúng cách
Uống vào buổi sáng/tối sau ăn, tránh lúc đói để giảm kích ứng đường ruột.
Canxi nên uống sau bữa trưa hoặc tối, cách sắt ít nhất 2 giờ.
Vitamin tan trong dầu (A, D, E, K, DHA) hấp thu tốt hơn khi ăn cùng chất béo lành mạnh (dầu oliu, bơ).
Không tự ý tăng liều, vì thừa vitamin A, D hay i-ốt có thể gây ngộ độc.
Theo dõi dấu hiệu đặc biệt: táo bón (thừa sắt), buồn nôn (uống lúc đói), dị ứng. Nếu bất thường, ngưng và gặp bác sĩ.

7. Gợi ý thực đơn giàu vi chất trong 1 ngày
Bữa sáng: 1 bát phở bò nạc + rau thơm (cung cấp sắt, kẽm, vitamin C) + 1 ly sữa tách béo bổ sung vitamin D + 1 quả kiwi (vitamin C)
Bữa phụ: 1 hũ sữa chua Hy Lạp + 10 hạt hạnh nhân (canxi, protein)
Bữa trưa: Cá hồi áp chảo 120 g (DHA, vitamin D) + 1 chén gạo lứt + rau bó xôi xào tỏi (sắt, folate) + 1 trái cam
Bữa xế: 1 lát bánh mì nguyên cám phết bơ đậu phộng + 1 ly nước ép cà rốt
Bữa tối: 150 g ức gà, sốt nấm + 1 chén canh rong biển nấu tôm (i-ốt, canxi) + Salad rau xanh dầu oliu

8. Những hiểu lầm thường gặp
“Uống càng nhiều vitamin sữa càng tốt”: Sai. Sữa mẹ đã điều chỉnh vi chất ở ngưỡng an toàn. Thừa i-ốt, selen hay vitamin A có thể gây hại gan, giáp của bé.
“Thiếu chất chỉ ảnh hưởng mẹ, bé vẫn đủ”: Sai. Nồng độ vitamin D, B12, DHA trong sữa phụ thuộc lượng mẹ ăn. Nếu mẹ thiếu, bé cũng nhận ít.
“Phải uống canxi ngay sau sinh để ngừa loãng xương”: Đúng nhưng chưa đủ. Canxi cần vitamin D, vận động, tránh chất kích thích để đạt hiệu quả.

9. Câu hỏi thường gặp
Tôi ăn thuần chay, cần lưu ý gì? Uống viên B12 1000 mcg/tuần, DHA nguồn tảo 200 mg/ngày, sắt 27 mg/ngày, i-ốt 150 mcg/ngày.
Có thể uống collagen khi đang cho con bú? Chưa có chống chỉ định rõ ràng, nhưng nên chọn loại uy tín, hàm lượng 2.5–5 g/ngày và báo bác sĩ.
Bao lâu nên kiểm tra máu? 3 tháng sau sinh và mỗi 6 tháng tiếp theo để kiểm soát sắt, B12, vitamin D, canxi.

10. Kết luận
Mẹ cho con bú có cần uống thêm vitamin không? Câu trả lời phụ thuộc vào chế độ ăn, lối sống, tình trạng sức khỏe và kết quả xét nghiệm của từng người. Tuy nhiên, phần lớn mẹ Việt dễ thiếu vitamin D, sắt, canxi, DHA nên việc bổ sung có kiểm soát là cần thiết để tối ưu chất lượng sữa, bảo vệ xương, máu và não bộ cho cả mẹ lẫn bé. Trước khi bắt đầu bất kỳ viên uống nào, mẹ hãy tham khảo bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, đồng thời duy trì bữa ăn đa dạng, lành mạnh để sữa mẹ luôn là “món quà hoàn hảo” cho con yêu.